1. šumadijski partizanski odred
| Prvi šumadijski partizanski odred | |
|---|---|
 Grupa šumadijskih partizana u proleće 1943. | |
| Postojanje | 1. jul 1941. Mesto formiranja: Gornja Trešnjevica |
| Formacija | 3 bataljona |
| Jačina | 300 vojnika i oficira |
| Deo | NOV i PO Jugoslavije |
| Angažovanje | |
| Komandanti | |
| Komandant | Milan Blagojević Španac Milorad Labudović Luka Spasojević[1] |
| Politički komesar | Milan Ilić Čiča |
Prvi šumadijski narodnooslobodilački partizanski odred je bila partizanska jedinica u Srbiji u sastavu Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije tokom Drugog svetskog rata.
Prvi Komandant odreda bio je narodni heroj Milan Blagojević Španac.
1. šumadijski narodnooslobodilački partizanski odred formiran je 1. jula 1941. godine u Gornjoj Trešnjevici, na mestu zvanom Jazerbara, na kosi Lisać. Imao je 4 čete sa ukupno oko 100 boraca (4. jula), a 26. avgusta 9 četa svrstanih u 3 bataljona (Oplenački, Orašački i Kolubarski). Prvi komandant odreda bio je Milan Blagojević Španac, narodni heroj, zamenik komandanta odreda Milan Ilić Čiča, narodni heroj, a politički komesar Nedeljko Žakula.
Odmah počinju akcije, a naročito se uspešno sprovodi čitav niz akcija na komunikacijama Beograd-Kragujevac. U julu i avgustu 1941. odred je vodio više uspešnih borbi protiv nemačkih poternih odreda, razoružao je veći deo posada žandarmerijskih stanica po selima oplenačkog, orašačkog i kolubarskog sreza, zabranio rad opštinskim upravama u skoro svim selima na svom operacijskom prostoru, porušio telefonsko-telegrafske linije i spalio knjige za kontrolu oružja, diverzantskim akcijama onesposobio je gotovo sve železničke stanice i porušio mostove na pruzi Mladenovac—Lazarevac. Izvršio je, takođe, uspešne napade na rudnike uglja u Misači, Oplencu, Rudovcima, Junkovcu i Crljenima, a u Vreocima oštetio električnu centralu.
U brzo, za nepunih mesec dana, odred narasta na 300 boraca i od njega se 18. avgusta 1941. godine formiraju tri bataljona.
Polovinom avgusta izvedena je velika akcija na Kremenjači iznad Čumića, gde je uništeno sedam neprijateljskih kamiona i 57 Nemaca, a 14 zarobljeno. Uveče 23. avgusta delovi odreda upali su u Aranđelovac. Krajem avgusta, novoformirani batljoni proširuju se svoju aktivnost na Kačar, Oplenac i Kolubaru. Oni su izvršili rušenje mosta na Kolubari, izveli blokadu Lazarevca i oslobodili Belanovicu i Rudnik.
Odred je 8. septembra brojao 238 boraca naoružanih sa 210 pušaka, 2 laka mitraljeza, 9 puškomitraljeza i 40 pištolja, a krajem oktobra bilo je ukupno oko 450 boraca. Dejstvovao je na prostoru Lazarevac, Aranđelovac, Topola, Rudnik, Ljig. Do polovine septembra zajedno sa 2. šumadijskim, Pomoravskim i Kragujevačkim NOPO oslobodio je svu Šumadiju izuzev Kragujevca, Topole i Aranđelca.
U oktobru, 1. šumadijski partizanski odred je zasedama na drumovima često nanosio veće gubitke nemačkim jedinicama, blokirao Lazarevac, vodio borbe protiv nemačkih jedinica kod Topole i na Rudniku.
U noći između 28. i 29. oktobra 1941. godine, po povratku iz Užica, na putu za Šumadiju, četnici Dragoljuba Mihailovića su uhvatili komandanta odreda Milana Blagojevića, silom ga izvukli iz voza u Užičkoj Požegi i posle mučenja ubili iste noći. Polovinom novembra 1941, drugi bataljon i 7. četa Trećeg bataljona su na prevaru zarobljeni od četnika Draže Mihailovića u Gornjem Milanovcu i predati Nemcima u Valjevu, koji su ih streljali.[2]
Sredinom novembra delovi odreda su vodili borbe protiv nemačkih i kvislinških snaga severno od Kragujevca, u rejonu sela Junkovca i Beničine, a od 21. do 26. novembra na planini Rudniku. Krajem novembra 1941, posle teških borbi oko varošice Rudnik, Prvi bataljon Prvog šumadijskog odreda se povukao preko Zlatibora u Sandžak.[2] U rejon Nove Varoši je od dijelova 1. Šumadijskog NOP odreda formiran Šumadijski bataljon.[3]
Deo Odreda koji je ostao u Šumadiji je razbijen, a grupe boraca su nastavile oružane akcije u rejonu Aranđelovca, na planini Bukulji i Rudniku. Treći bataljon je raspušten u Gornjoj Trešnjevici početkom decembra (4. decembra 1941[4]). Nekoliko starešina i boraca je prešlo u ilegalnost, a većina ostalih je uhapšena i predata Nemcima, koji su ih zatvorili u logor Metino brdo. Nakon gušenja ustanka u Srbiji i nemačkog proglasa ustanicima da predaju oružje, u Topoli se prvi predao Panta Stojanović iz Vinče, borac 3. bataljona 1. šumadijskog odreda, a za njim kao najstarijim i najpoznatijim, i ostali borci.[4] Policiji su pali u ruke gotovo svi borci devete čete, mahom iz sela Vinča, koji su se razišli po kućama. Većina ih je streljana u logoru na Metinom brdu u Kragujevcu, a Panta Stojanović je sproveden u logor Banjica.[4] Nemci su streljali one za koje su utvrdili da su se borili protiv njih.[2] Tako je deo 1. šumadijskog odreda u Srbiji decembra 1941. godine prestao da postoji.[2]
Šumadijski bataljon je krajem decembra u Rudom ušao u sastav Prve proleterske brigade kao njen 5. bataljon i nastavio borbu u Bosni.[3][2]
Sredinom januara 1942. godine, Kosmajski NOP odred i manji delovi Posavskog, Užičkog i Prvog šumadijskog odreda probili se iz Sandžaka natrag do zapadne Srbije i povezali sa Valjevskim partizanskim odredom.[5] Valjevskoj partizanskoj grupaciji tada se priključila i 2. četa Šumadijskog odreda jačine 50 boraca.[6][7]
U proleće 1942. godine, Okružni komitet KPJ za Aranđelovac doneo je odluku da se ponovno formira 1. šumadijski NOPO, koji je dobio naziv Prvi šumadijski odred „Milan Blagojević“.[8] Komandu nad odredom je preuzeo Milorad Labudović Labud, narodni heroj. Imao je oko 50 boraca.
2. maja 1942. na planini Bukulji je održano vojno-političko savetovanje Glavnog štaba NOV i PO za Srbiju, sa štabovima 1. šumadijskog, Valjevskog i Čačanskog NOP odreda. Odlučeno da se od Kosmajske čete 1. šumadijskog NOP odreda formira poseban Kosmajski NOP odred, a da se u Šumadijskom odredu formiraju dve čete — Kačerska i Rudnička.[9]
Prvi šumadijski partizanski odred je uništavao organe kvislinške vlasti i selima, a u oštrim borbama protiv jedinica Srpske državne straže do septembra 1942. likvidirao je više njihovih poljskih stanica. Uporedo je rušio telefonsko-telegrafske veze i železničke pruge na svom području. Značajnije borbe protiv kvislinških i četničkih formacija vodio je kod sela Trešnjevice (22. juna), u selu Darosavi (29/30. juna), kod sela Stapara (13. jula), kod sela Banje (28. avgusta) u selu Jeloviku (29. avgusta): demolirao je železničku stanicu Milatovac na pruzi Kragujevac—Lapovo (14. jula) i železničku stanicu Banju na pruzi Mladenovac—Aranđelovac (27. avgusta).
Krajem avgusta 1942. odred je reorganizovan. Tad je imao Oplenačku, Rudničku i Kosmajsku četu (ukupno 80 boraca). U septembru 1942. spalio je opštinske arhive u selima Brančiću, Moravcima i Boljkovcima, izvršio je uspele napade na železničke stanice Vlaško Polje, Krivu Reku, Umčare i Malu Ivanču i na posade SDS u selima Majdanu, Šutcima i Trešnjevici. U borbi u selu Trešnjevici i kod sela Bosute (kod Belanovice) Rudnička i Oplenačka četa su pretrpele 24. i 25. septembra osetne gubitke, pa su reorganizovane u Rudničku četu.
Do kraja 1942. Odred je izvršio nekoliko uspelih napada na jedinice SDS i četnike; oktobra u selima Manojlovcu, Misači, Orašcu, Barajevu i Stojniku, 14/15. decembra u Sopotu i 24/25. decembra u selu Čumiću. U januaru i februaru 1943. Odred je spalio kvislinške arhive u 38 seoskih opština, a na pruzi Lajkovac—Gornji Milanovac oštetio železničke stanice i uništio skretnice u Kadinoj Luci, Banjanima, Krivoj Reci i Štavici; u februaru je napao uporišta neprijatelja u selima Donjoj Šatornji, Belanovici, Venčacu, Rogaič, porušio rudnička postrojenja u selima Orašcu, Misači i Rudovcima, prekinuo telefonsko-telegrafske linije između sela Kopljara i Grabovca, na pruzi Mladenovac—Aranđelovac, na liniji sela Darosava—Venčane-Sopot, između sela Belosavaca i Topole i na pruzi Lajkovac—Čačak, prekinuo električni vod koji snabdeva strujom Aranđelovac, Kragujevac, Kraljevo i Jagodinu iz termoelektrane Vreoci.
U martu 1943. godine odred je proširio dejstva i na kosmajsko područje, a noću 10/11. marta ušao je u Grocku.
Četnički komandant Predrag Raković 3. marta 1943. javlja generalu Mihailoviću o sastanku sa nemačkim potporučnikom Krigerom, na kom su dogovorili uništenje Labudovog odreda:
Tema razgovora bila je isključivo uništenje komunističkih bandi, na teritoriji koju obezbeđuje Nemačka jedinica iz Gor. Milanovca. Uglavnom dolazi u obzir komunistički vođa Labud koji ima oko 150 komunista pod svojom komandom u okolini Rudnika, u srezovima: Kačerskom i Orašačkom. Utvrdili smo plan za ovaj rad. O izvođenju ove akcije detaljno sam se dogovorio sa Zvonkom noću između 2/3 - III t.g., u čemu smo postigli potpunu saglasnost.[10][11]
I u depeši od 23. marta, Raković piše da se ponovo sastao sa nemačkim komandantom iz G. Milanovca, sa kojim je dogovorio zajedničke akcije protiv Labudovih partizana:
Ugovorili smo sve potrebno i organizovali za uništenje komunističke grupe Labuda Labudovića koji operiše u srezovima: Takovskom, Kačerskom i Orašačkom. Obaveštajnu službu u gonjenju ove grupe vodi biv. pretsednik opštine sa Rudnika Kosta Kostić. Tako ćemo iskoristiti Nemce za uništenje ove grupe. Ugovorili smo da Vučković upotrebi jednu svoju jedinicu za čišćenje sreza Kačerskog, ali odvojeno od Nemaca i ilegalno. Ona neće biti uznemiravana od Nemaca i drugih. Dobio sam 5000 metaka za čišćenje moga reona od komunista...[12]
29. marta 1943. godine, Predrag Raković obavještava Mihailovića da sve teče po planu dogovorenom sa Nijemcima:
Zvonko preko svojih ljudi rukovodi sa uništenjem Labudove grupe. Tamo operiše i 60 četnika Zvonkovih. Sa Nemcima sam ugovorio te me snabdevaju municijom.[13]
2. maja 1943. godine, u sastav 1. šumadijskog odreda ušla je Kačerska četa, a Kosmajska je uključena u Kosmajski NOP odred. Napadima na neprijateljske delove u manjim uporištima, rušenjem objekata na komunikacijama, uništavanjem kvislinškog administrativnog aparata i političkim radom u narodu, Odred je znatno ojačao, pa je od dela njegovog ljudstva formiran 28. juna 1. šumadijski udarni bataljon, čija je prva akcija bila napad na Aranđelovac. Kasnije je šumadijski udarni bataljon 5. oktobra 1943. ušao u sastav 1. šumadijske brigade.
20. novembra 1943. godine u selu Ba kod Ljiga Prvi Šumadijski NOP odred odbio je napad delova četničkog 2. ravnogorskog korpusa i odbacio ih prema reci Dučini.[14]
Daljim uspešnim dejstvima protiv okupatora i kvislinga i mobilizacijom boraca, Odred je ponovno brojno narastao, te je 22. decembra 1943. dao deo ljudstva za formiranje Privremene šumadijske brigade, a 25. aprila 1944. i 2. šumadijske brigade. Učestvovao je u razbijanju jake četničke grupacije kod sela Progoreovaca 1. maja 1944. i četničkog Rudničkog korpusa u selu Dubovcima 28. juna. Rasformiran je krajem oktobra 1944, a njegovim ljudstvom popunjene su jedinice KNOJ.[15]
|
Segment isključivo posvećen Narodnooslobodilačkoj borbi. |
- Moma Marković Pregled Narodnooslobodilačke borbe u Srbiji. Beograd 1947.
- Joksimović, Zoran (1971). „Hronologija 1941–1945.”. Glasnik (Istorijski arhiv Valjevo) (6): 89–156.
- Broz, Josip (1979). Sabrana djela, tom VIII, 29. novembar 1941. – 17. februar 1942.. Beograd.
- PREGLED ISTORIJE NOB U ŠUMADIJI - knjiga I
- ↑ Branko Matić, Valjevski partizani 1941-1942 na fotografijama Rada Jokića (str. 69), Valjevo, 2015.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Darinka Radović, narodni heroj
- ↑ 3,0 3,1 Broz 1979: str. 245
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Sima Begović, Logor Banjica
- ↑ Joksimović 1971: str. 128
- ↑ Joksimović 1971: str. 133
- ↑ Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI KOMUNISTIČKE PARTIJE JUGOSLAVIJE, knjiga 1 - avgust 1941-avgust 1942., tom 9 (strana 279.)
- ↑ PREGLED ISTORIJE NOB U ŠUMADIJI - knjiga I
- ↑ Joksimović 1971: str. 145
- ↑ Arhiv Vojnoistorijskog instituta, Četnička arhiva, kut. 127, reg. br. 7/3 (S-X-12/4).
- ↑ Izveštaj komandanta 2. ravnogorskog korpusa od 3. marta 1943. Draži Mihailoviću o borbi protiv pripadnika NOP-a i pregovora sa predstavnicima nemačkih okupacionih trupa
- ↑ Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, tom XIV, knjiga 2, Dokumenti jedinica, komandi i ustanova četničkog pokreta Draže Mihailovića: 1. januar — 8. septembar 1943, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, dok. 113, str. 550.
- ↑ Zbornik NOR-a, tom XIV, knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983, str. 566—567.
- ↑ Joksimović 1971: str. 147
- ↑ Vojna enciklopedija. 9 (2. izd. doštampano 1978. izd.). Beograd. 1975.. str. 574-575.