Vijak

Izvor: Wikipedia

Vijak ili zavrtanj, kolokvijalno šraf (iskvareno: šaraf, šeraf) je mašinski element koji ima cilindrično telo sa navojem i u većini slučajeva ima glavu koja služi da se pomoću odgovarajućeg alata vijak pritegne ili popusti. Vijak se koristi za rastavljive spojeve, tj. spojeve koji se mogu sastaljati i rastavljati bez oštećenja. Prema smeru navoja vijak može biti desni (najčešće u upotrebi) ili levi.

Vrste vijaka[uredi - уреди]

Prema nameni i vrsti navoja vijci se dele na:

Vijak sa metričkim navojem[uredi - уреди]

Ovaj vijak se izrađuje sa metričkim (milimetarskim) navojem. Može imati navoj po celom telu (od glave vijka pa do kraja tela) ili delimični navoj (navoj kreće od kraja tela, ali ne dolazi do glave). Ova vrsta vijaka se često koristi za spajanje elemenata pomoću navrtke. Vijak i navrtka moraju imati navoj istog prečnika i koraka.

Vijak sa colovnim (Vitvort) navojem[uredi - уреди]

Sve rečeno za vijke sa metričkim navojem važi i za ove vijke, sa razlikom što je na ove vijke narezan colovni navoj.

Vijak za drvo[uredi - уреди]

Wood screw.svg

Vijak za drvo pripadi grupi samoreznih vijaka, tj. vijak koji prilikom uvrtanja sam urezuje navoj u drvo. Kao što mu ime kaže služi za spajanje drvenih elemenata.

Vijak za lim[uredi - уреди]

Vijak za lim takođe pripada grupi samoreznih vijaka, a služi za spajanje limenih elemenata. Pre uvrtanja u limu se mora izbušiti otvor odgovarajućeg prečnika.

Samobušeći vijak[uredi - уреди]

Vrh samobušećeg vijka ima izgled burgije tako da nije potrebno prethodno bušenje otvora.

Prema vrsti alata koji se koristi za uvrtanje dele se na:

Šestougaona glava kombinovana sa PH.
  • Vijak sa šestouganom glavom
  • Vijak sa kvadratnom glavom
  • Vijak sa šlicom (prorezom) - za pljosnati odvijač
  • Vijak sa PH (Phillips) glavom - za "krstasti" odvijač
  • Inbus vijak
  • Jednosmerni vijak (može samo da se uvrne)

Prema obliku glave dele se na:

(a) ravna, (b) sočivasta, (c) poluokrugla, (d) torban, (e) upuštena, (f) poluokrugla upuštena
  • Vijak sa upuštenom glavom
  • Vijak sa poluokruglom glavom
  • Vijak sa poluokruglom upuštenom glavom
  • Vijak sa sočivastom glavom
  • Vijak sa sočivastom upuštenom glavom
  • Inbus vijak
  • Torks vijak
  • Vijak za gips
  • Torban vijak
  • Vijak bez glave sa šlicom - "crv" sa šlicom
  • Vijak bez glave sa šestougaonom rupom - inbus "crv"
  • Vijak bez glave - "brezon"
  • Specijalni vijci (npr. vijak sa kukom)

Označavanje vijaka[uredi - уреди]

Označavanje vijaka je standardizovano tako da je verovatnoća greške prilikom kupovine, ugradnje i slično svedena na minimum. U oznaci vijka mora biti naveden standard koji definiše osnovne karakteristike vijka (oblik i vrstu glave i sl.), materijal od kojeg je napravljen vijak i nazivna dimenzija.

Primer:

Vijak M10x50 (JUS M. B1.051) ČV.5.6

Ovom oznakom definiše se vijak sa šestougaonom glavom, navoj je metrički prečnika 10 mm. Telo vijka je dugačko 50 mm. Vijak je cvrstoce 5,6 odnosno mmaksimalna sila istezanja je 500N/mm2

Istorija[uredi - уреди]

U antičko vreme, vijak je prvu put upotrebljen kao deo vijčane pumpe za navodnjavanje Visećih vrtova iz Vavilona u 7. veku pne. Vijak je kasnije opisao grčki matematičar i filozof Arhita iz Tarenta (428 - 350 p.n.e). Od 1. veka pne. koristili su se drveni vijci, uglavnom u presama za dobijanje ulja i vina. U Evropi se metalni vijci nisu pojavili sve do 15. veka.

1744. godine izumljena je preteča odvijača. Prvi odvijači, slični onima koje danas koristimo, pojavili su se tek u 19. veku. Do polovine 19. veka u brodogradnji su se isključivo koristile zakovice. Metalni vijci su ušli u upotrebu krajem 18. veka. Sa razvojem mašina za izradu navoja (1870-ih), drastično se smanjila cena navojnih elemenata i time se povećala upotreba vijaka. U 19. veku u upotrebi su bili vijci sa prorezom, vijci sa kvadratnom glavom i vijci sa šestougaonom glavom. U 20. veku je došlo do razvoja i drugih oblika glava. 1908., kanađanin P. L. Robertson, je izumeo vijak sa glavom sa kvadratnom rupom. Vijak sa glavom sa šestougaonom rupom (imbus) pojavio se 1911. godine. Ranih 1930-ih Henri Filips je izumeo vijak sa PH glavom ("krstak").

Vidi još[uredi - уреди]

Vijak sa podloškom i navrtkom.

Reference[uredi - уреди]

  • www.jus.org.yu
  • Katalog Wurth
  • Bojan Kraut (1982), Strojarski priručnik, Tehnička knjiga Zagreb
  • Lionel S. Marks (1951), Mechanical Engineers' Handbook, McGraw-Hill Publishing Company Ltd., London