Uloga srpskih medija u jugoslovenskim ratovima

Izvor: Wikipedia

Uloga srpskih medija u jugoslovenskim ratovima je poslednjih godina predmet velikih rasprava u srpskoj i međunarodnoj javnosti. Sve su izraženije tvrdnje kako su mediji bili glavno propagandno oruđe Slobodana Miloševića i velikosrpskih nacionalista kojim su širili šovinizam, ksenofobiju i mržnju među širokim slojevima srpskog stanovništva bivše Jugoslavije.[1]

Za srpske ratne medije je karakteristično da su skoro u potpunosti bili orijentisani na mobilizaciju srpske javnosti za podršku ratu kroz izazivanje negativnih emocija kao što su strah i mržnja, kao i da se u tome nimalo nije brinulo o činjenicama, pa čak i tehničkim detaljima koji bi mogli kompromitovati takvu aktivnost. Smatra se da su mediji odigrali ključnu ulogu u pripremi za rat i da bez njihovog učešća ne bi mogli biti počinjeni masovni ratni zločini koji su usledili na prostoru bivše SFRJ.[1]

Zahvaljujući tome što su i ne-Srbi (stanovnici drugih jugoslovenskih republika) bili izloženi takvoj srpskoj propagandi, ona je kod njih izazivala reakciju u vidu straha i mržnje prema Srbima, pa je upravo srpska ratna propaganda korištena kao jedno od sredstava hrvatske, bošnjačke a nešto kasnije i albanske ratne propagande.[2]

Ovaj period se smatra "najmračnijim i najsramotnijim poglavljem u istoriji novinarstva u Srbiji".[1] Glavni predvodnici ratnohuškačke propagande su bili novinari i urednici Radio televizije Srbije, dnevnih listova Politika, Politika express i Večernje novosti.[1] Mnogi novinari koji su učestvovali u kreiranju ratne propagande su i dalje na nekim položajima u medijima.[3]

Počeci ratne propagande[uredi - уреди]

„Svako ko objašnjava istinu to može da radi na svoju štetu. Stvarnost zvuči kao najcrnja antisrpska propagnada i svako ko je opisuje uplašiće ljude i okrenuti ih protiv sebe.[1]

Državni mediji, a posebno Radio-televizija Srbije, su od 1980-ih namerno sejali dezinformacije o zlodelima nad Srbima na Kosovu, uključujući silovanja Srpkinja, i vodili su kampanju s ciljem da se raširi negativna predstava o Albancima.[4]

Pored televizije, srpska vlast je direktno kontrolisala novinsku agenciju TANJUG i dnevni list Večernje novosti, a preko vodećih ljudi i dnevne listove Politika i Politika express koji su postali vodeća propagandna glasila.[1] RTS je pretrpela velike kadrovske promene na početku rata u Hrvatskoj. Novinari koji nisu pristali na propagandno izveštavanje, gurnuti su u ćošak, smanjene su im plate i šikanirani su.[1] Postojalo je svega nekoliko glasila koja nisu pod kontrolom vlasti.

Mobilisano svakodnevnom propagandom preko “Politike”, “Ekspresa”, “Večernjih novosti” i RTS-a, srpsko javno mnjenje je u trenutku kad su na prostoru SFRJ počeli prvi sukobi već bilo spremno da učestvuje u borbi protiv mnogobrojnih srpskih neprijatelja.[5] Do 1991. histerija režimskih medija bila je svakodnevna. „Psihičko silovanje“, koje je srpska javnost preživljavala iz dana u dan gledajući leševe u krupnim kadrovima ili čitajući izveštaje sa monstruoznim detaljima, omogućilo je mobilizaciju „instikata“ u korist jednog režima, odnosno ideologije.[1] Izmišljalo se sve, od najstrašnijih zločina do tvrdnji kako Stipe Mesić nosi bradu da mu se ne vidi tetovirano slovo "U" na licu.[6]

Procenjuje se da su mediji pod kontrolom Miloševića svakodnevno stizali do više od 3,5 miliona ljudi.[7] S obzirom na nedostatak pristupa alternativnim vestima, francuski profesor De la Brosse smatra da je iznenađujuće velika bila otpornost na ratnu propagandu među Srbima, što se pokazivalo masovnim antiratnim protestima, rasprostranjenim izbegavanjem regrutacije i dezertiranjem iz vojske.[7]

Sadržaj ratne propagande[uredi - уреди]

U srpskim medijima pod kontrolom režima, Albanci su prikazani kao divlja skupina, nesposobna za bilo šta sem za razmnožavanje; Hrvati su prikazani kao neoustaše, fašisti, željni da sve Srbe još jednom pokolju i isteraju s “vekovnih ognjišta”; Slovenci su prikazani kao hladni, cinični i sebični, zaboravni da se sete srpske pomoći u Drugom svetskom ratu; Muslimani su prikazani kao islamisti koji sanjaju o Džihadu, nezahvalni Srbima iz čijeg su “genetskog koda” proizašli.[5]

Režim je dozvolio i podsticao da u medijima ovlada atmosfera u kojoj je govor mržnje predstavljao uobičajeni način izražavanja i jezičke prakse uopšte. Mediji su stvarali i stvorili uverenje da iskazivati mržnju prema pripadnicima nesrpskih naroda predstavlja slobodu govora, da ubistvo ne-Srbina koji javno demonstrira svoje protivljenje politici ne predstavlja zločin koji se mora istražiti i počinilac kazniti, da je pravo nesrpskih naroda bivše SFRJ na suverenost u svojim republikama manje od prava na suverenost, kako u Srbiji tako i u ostalim republikama SFRJ u kojima žive srpske etničke zajednice, da pravo uopšte a posebno međunarodno javno i humanitarno pravo - nemaju vrednost po sebi, već da su vredni samo onoliko koliko pozivanje Miloševićevog režima na njega doprinosi ostvarenju srpskog nacionalnog programa i očuvanju vlasti režima.[8]

Iz Analize pripremljene za međunarodnu konferenciju o medijima u ex-SFRJ, održanoj 2002. godine u Holandiji

Hrvati su često kolektivno nazivani ustaše, a bosanski muslimani pogrdno balije. Srpska propaganda je prikazivala bosanske muslimane kao nasilne ekstremiste i fundamentaliste.[9] Albanci su nekada označavani kao antijugoslovenski kontrarevolucinari, nekada kao muslimanski silovatelji monahinja, ali suština je uvek bila u tome da Kosovo mora ponovo biti Srbija.[5]

Primeri ratne propagande[uredi - уреди]

„Vukovar je danas razrušen, ali oslobođen grad.“[10]
Miodrag Popov, voditelj Dnevnikovog dodatka, TV Beograd, 13. decembar 1991.

Ovi i drugi primeri sirove propagande su imali neočekivani efekt.

"Masakr u Pakracu"[uredi - уреди]

Glavni članak: Okršaj u Pakracu

1.3. 1991. milicija SAO Krajine zauzela je policijsku postaju u Pakracu i razoružala hrvatske policajce. Nakon toga, specijalna policija Hrvatske upala je u postaju i vratila je pod hrvatski ustroj, a pri tom je nekoliko pobunjenih Srba uhićeno. Iako se radilo o oružanom okršaju, nije bilo žrtava. Međutim, idući dan izvanredni broj Večernjih novosti pisao je o "pokolju Srba i genocidu", izmišljajući vest o "40 ubijenih srpskih civila".[6]

"40 zaklanih beba u Vukovaru"[uredi - уреди]

Propagandna izmišljotina koja je ostavila najdublji trag bila je ona o "40 zaklanih beba iz Vukovara".[6] Ova laž je puštena u javnost tokom bitke za Vukovar. Dan uoči pokolja 264 hrvatskih zarobljenika i civila na Ovčari, srpski mediji su objavili da je u jednom podrumu nađeno 40 ubijene i „iskasapljene“ srpske dece.[1] Udarni naslov Večernjih novosti, 21. novembra 1991, „Pokolj pre predaje”, doneo je svedočenje o navodnom masakru 41 deteta u obdaništu u vukovarskom predgrađu Borovo naselje, prema kom su članovi hrvatske nacionalne garde „sekli grkljane deci između pet i sedam godina i bacali ih u podrum”.[11]

Dr Vesna Bosanac, direktorka vukovarske bolnice iz koje su hrvatski zarobljenici i civili odvedeni na pogubljenje, veruje da je vest o zaklanoj deci namerno puštena da bi izazvala gnev i podstakla Srbe na ubijanje Hrvata.[12] Za leševe iza vukovarske bolnice je u prilogu na RTS-u rečeno da su oni bili „srpski ili uglavnom srpski“, dok je za preživele civile unutar bolnice rečeno da su „ustaše preobučene u civile“.[1]

Iako niko nije video ubijenu srpski decu, mediji su nekoliko dana na naslovnim stranama donosili priče o strahotama koje su ustaše počinile nad srpskom nejači, sa bizarnim detaljima, raznim svedočenjima o strašnim zločinima i komentarima redakcije o neljudskosti druge strane.[1]

Kada je vest o pokolju 40 srpskih beba u blizini Vukovara javno demantovana na RTB-u, nakon što su stručnjaci za sudsku medicinu iz Beograda utvrdili da je reč o izmišljotini, šteta je već bila nepopravljiva. U istom prilogu je nakon izvinjenja komentatora RTB, puštena priča dobrovoljaca koji odlaze na ratište „kad vide šta se radi srpskoj deci.“[1] Dnevni list Politika koja je donosila velike naslove o zaklanoj deci preko čitave naslovne strane, demanti je objavila na trećoj strani, u dnu, na samo tri reda.[1]

"30.000 ustaša u Dubrovniku"[uredi - уреди]

Glavni članak: Opsada Dubrovnika

Uoči opsade Dubrovnika, oficiri JNA (Pavle Strugar[13] i drugi) su svesno i namerno širili dezinformacije o vojnoj situaciji na terenu i preuveličavali "opasnost" od hrvatskog napada na Crnu Goru koji je navodno pretio od "30.000 naoružanih ustaša i 7000 terorista, uključujući i Kurdske plaćenike".[14] Ovu propagandu su naširoko rasprostirali državni mediji Srbije i Crne Gore.[15]

Istina je da su hrvatske vojne snage u Dubrovniku u septembru bile praktično nepostojeće.[16] Grad je branila samo jedna lokalno regrutovana jedinica koja je brojala manje od 1.500 muškaraca bez tenkova i teške artiljerije. Takođe, nije bilo nikakvih plaćenika na hrvatskoj strani[14].

"Hrvati pale gume u Dubrovniku"[uredi - уреди]

Glavni članak: Opsada Dubrovnika

Tokom opsade Dubrovnika 1991, dok je JNA granatirala grad, zvanične informacije su glasile da je Dubrovnik samo blokiran i da se ne vrši nikakvo bombardiranje niti razaranje grada. Kada su informacije o granatiranju Dubrovnika procurele u srpsko-crnogorsku javnost, predstavnici vojske su saopštili da "crni dim ne potiče od razaranja grada već od paljenja guma".[17] Radio-televizija Srbije je prikazivala slike Dubrovnika sa stubovima dima objašnjavajući kako lokalno stanovništvo pali automobilske gume da bi simulirali ratna razaranja grada.[18][19]

"Muslimani bacaju srpsku decu lavovima"[uredi - уреди]

Srpska štampa tvrdila je da su bošnjačke Sarajevske vlasti u komadima ili u cjelini, bacali Srbe lavovima u Zoološkom vrtu u Sarajevu...[20] Prema riječima Nezavisnog udruženja novinara Srbije (NUNS):

""TV Beograd, u svom dnevniku u 19:30 časova, koji gleda više miliona gledalaca, tako objavljuje informaciju koju je radio-vezom iz Sarajeva dojavila njegova reporterka koja se nalazi na licu mesta: „Muslimanski ekstremisti smislili su najstravičniji način na svetu da muče ljude. Prošle noći, bacali su srpsku decu lavovima u gradskom zoološkom vrtu. Tako javlja srpska patrola.“[21]"


"Muslimani ubijaju sami sebe"[uredi - уреди]

Masakr u ulici Vase Miskina je naziv za artiljerijski napad na Sarajevo na koji su za vrijeme opsade izvele bosanskosrpske snage 27. maja 1992. Sa položaja iz pravca Borija su ispaljene tri granate koje su eksplodirale među civilima koji su u redu čekali hljeb u Ulici Vase Miskina (današnja Ferhadija), glavnoj sarajevskoj ulici. Tada je poginulo 26, a ranjeno 108 građana Sarajeva. Prizori ubijenih, ranjenih i obogaljenih Sarajlija su zahvaljujući televizijskim kamerama obišli svijet i značajno pridonijeli tome da svjetska javnost stane na stranu mlade bosanskohercegovačke države, a protiv bosanskih Srba koji su stekli reputaciju monstruma i zločinaca. Srpska propaganda je tada tvrdila da muslimani ubijaju sami sebe, kako bi optužili Srbe pred svetom, što je tvrdnja koju je i Dobrica Ćosić izneo u svojoj knjizi Bosanski rat.[22]

Masakri na Markalama su dva slučaja granatiranja civila na pijaci Markale u Sarajevu od strane Vojske Republike Srpske tokom opsade Sarajeva.[23][24] Ohrabreni inicijalnim izveštajem UNPROFOR-a[25], srpski mediji su tvrdili da je bosanska vlada granatirala sopstvene civile kako bi privukla zapadne sile da intervenišu protiv Srba.[26][27][28] Priče o tome kako bosanski Muslimani ubijaju sami svoje civile samo da bi mogli da optuže Srbe su postigle veliki efekat[6] i ohrabrile su poricanja srpskih ratnih zločina. Međutim, u januaru 2003, Sud za ratne zločine je nedvosmisleno utvrdio da su masakr počinile srpske snage oko Sarajeva.[29] Iako široko zastupljena u međunarodnim medijima, ova presuda je bila ignorisana u samoj Srbiji.[26]

Falsifikovanje slike Uroša Predića[uredi - уреди]

Kao zloglasni primer ratne propagande se ističe jedan falsifikat tiražnog srbijanskog lista "Večernje novosti" za vreme rata u BiH. "Večernje novosti" su 1994. otišle toliko daleko da su objavile sliku čuvenog srpskog slikara Uroša Predića "Siroče na majčinom grobu" (ulje na platnu) iz XIX veka, kao aktuelnu fotografiju dečaka iz Srebrenice "na grobu oca, majke i ostale rodbine koju su u ofanzivi pobili muslimani".[30][6]

Ispod slike Uroša Predića je dat sledeći tekst pod naslovom BOLNO PODSEĆANJE:

"Najveće žrtve ratova su deca. Tako je i u ovom, najnovijem, u kojem srpski narod ponovo brani svoj goli opstanak. Slika koja je pre godinu i po dana obišla svet, sa groblja kod Skelana, na kojoj ovaj dečak - siroče očajava nad grobom oca, majke i ostale rodbine koju su u ofanzivi pobili muslimani, i dalje potresa sve koji znaju šta je dečja patnja. Dečaka sa slike u međuvremenu usvojila je jedna porodica iz Zvornika, i sada je on učenik prve godine srednje vojne škole."


Ovaj falsifikat je bio urnebesno raskrinkan u srbijanskoj javnosti, ali, koliko je poznato, pravnih posledica po novinare "Večernjih novosti" nije bilo.[6]

"Kastriranje Muške Dece"[uredi - уреди]

U Prijedoru, lokalni mediji su plasirali morbidne optužbe protiv bosnjackih i hrvatskih doktora. Lokalni mediji "Kozarski vjesnik" i Radio Prijedor obavijestili su svijet putem svojih propagandističkih gebelsa da je dr. Zeljko Sikora s kolegama dr. Osmanom Mahmuljinom i dr. Mirzom Mujadžićem "izazivao abortuse kod Srpkinja koje nose mušku djecu, kastrirao srpske muške bebe", a "prikačeno" im je i "ubistvo" dr. Mirjane Kovrlije 1989. godine, koja je otkrila navodne nečasne radnje ovih ljekara. Sva trojica su bili ubijeni u koncentracionom logoru Keraterm. [31]

Uticaj ratne propagande[uredi - уреди]

Noel Malcolm, britanski novinar i istoričar, o uticaju tadašnje beogradske propagande na rat u Bosni kaže:

Wikicitati „Pošto sam petnaestak godina često putovao po Bosni, i boravio u muslimanskim, hrvatskim i srpskim selima, ne mogu povjerovati u tvrdnju da su u toj zemlji neprestano tinjale nacionalne mržnje. Ali gledajući program Televizije Beograd 1991. i 1992. godine, shvatio sam zašto su obični bosanski Srbi povjerovali da su ugroženi od ustaških hordi, fundamentalističkog džihada ili čega god bilo. Baš kao što je nezavisni beogradski novinar Miloš Vasić rekao američkoj publici: bilo je to isto kao kad bi Ku Klux Klan preuzeo svu televizijsku mrežu u Americi.[32]
()

Suđenja[uredi - уреди]

Državni tužioci Republike Srbije u periodu od 1989-2000. nisu ni jednom pokrenuli sudski postupak ni protiv nekog javnog medija i njegovog odgovornog urednika ili novinara za krivična dela propagiranja verske, nacionalne ili rasne mržnje.[8]

Tužilaštvo Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju je, pak, upravo aktivnosti srpskih državnih medija nastojala iskoristiti kao dokaz za udruženi zločinački poduhvat, odnosno jedan od ključnih delova optužnice protiv bivšeg srpskog predsednika Slobodana Miloševića.

Slobodan Milošević je kontrolisao, manipulisao ili se na drugi način služio državnim sredstvima javnog informisanja u Srbiji za širenje preuveličanih i neistinitih poruka o nacionalno motiviranim napadima bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata na srpski narod, kako bi se među Srbima koji žive u Srbiji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini stvorila atmosfera straha i mržnje, koja je doprinijela prisilnom uklanjanju većine nesrba, prije svega bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata, iz velikih dijelova teritorije Bosne i Hercegovine.[33]

Optužnica protiv Miloševića

U današnjoj Srbiji se, pak, od strane pro-zapadno orijentisanog dela javnosti, često čuju pozivi da se novinarima i urednicima koji su u ratno doba širili šovinističku propagandu sudi kao ratnim zločincima.

Isprika RTS-a[uredi - уреди]

23.5. 2011. Upravni odbor Radio Televizije Srbije (RTS) ispričao se za neobjektivan i agresivan sadržaj programa u 90-ima: "RTB i RTS više puta su svojim prilozima povredili osećanja, moralni integritet i dostojanstvo građana Srbije, humanističkih intelektualaca, pripadnika opozicije, kritički usmerenih novinara, pojedinih manjina, verskih zajednica i susednih naroda i država". Potvrđeno je da će ubuduće nastojati da se kroz televizijske i radijske programe javnog servisa dosledno sporovode načela iz Ustava Srbije o vladavini prava, socijalnoj pravdi, građanskoj demokratiji, ljudskim i manjinskim pravima i drugom.[34]

Psiholog Žarko Trebješanin je pohvalio takav korak: "Da li je to moglo i ranije? Verovatno je da je moglo, ali opet ja mislim nikada nije kasno i da je to ono što je neophodno da se učini neka, možda i mora malo vreme da prođe da stvari sazru, ali ja sam veoma zadovoljan da je to napravljeno"[34]

Izvori[uredi - уреди]

  1. 1.00 1.01 1.02 1.03 1.04 1.05 1.06 1.07 1.08 1.09 1.10 1.11 1.12 Estetika ratne propagande
  2. U tome se kao jedan od primera ističe TV-emisija Slikom na sliku Hrvatske radiotelevizije u kojoj je upravo propagandni materijal Radiotelevizije Srbije bio najpopularniji deo sadržaja.
  3. I novinare pred sud za ratne zločine
  4. Po naređenju: ratni zločini na Kosovu (Izveštaj Human Right Watch-a)
  5. 5.0 5.1 5.2 Analiza ratne propagande “Politike” (1988-1991) deo II
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 Politika falsifikata
  7. 7.0 7.1 EXPERT REPORT OF RENAUD DE LA BROSSE "Political Propaganda and the Plan to Create 'A State For All Serbs:' Consequences of using media for ultra-nationalist ends" in five parts 1 2 3 4 5
  8. 8.0 8.1 Analiza ratne propagande “Politike” (1988-1991) deo I
  9. Al-Kai'da u Bosni i Hercegovini:Mit ili stvarna opasnost?
  10. Između morala i krivičnog dela
  11. “Večernje novosti” o zauzeću Vukovara
  12. "ICTY - Testimony dr.Vesna Bosanac". http://www.un.org/icty/milosevic/trialc/order-e/030117_2.htm#IVC. 
  13. Svjedok: Strugar je lagao da 30. 000 ustaša napada Boku
  14. 14.0 14.1 Reckoning: The 1991 Siege of Dubrovnik and the Consequences of the “War for Peace”
  15. Attack on Dubrovnik: 30 000 Ustasa marsira na Crnu Goru ("Rat za mir" documentary)
  16. Annex XI.A : The battle of Dubrovnik. United Nations Commission of Experts (28 December 1994). University of the West of England. Accessed 7 September 2009.
  17. Rat za mir
  18. "Serbian Media is One-Man Show". http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A00EFDE133CF933A2575BC0A961958260&sec=&spon=&pagewanted=all#IVC. 
  19. "ICTY Serbian TV accuses Croats of burning tyres in Dubrovnik siege". http://www.un.org/icty/transe42/040303IT.htm#IVC. 
  20. Niš i Ničija zemlja BH Dani
  21. [Politička propaganda i projekt „Svi Srbi u jednoj državi“ | http://www.nuns.rs/dosije/31/13.jsp]
  22. Citati iz Ćosićeve knjige Bosanski rat
  23. "ICTY: Stanislav Galić judgement". http://www.icty.org/x/cases/galic/acjug/en/gal-acjud061130.pdf. 
  24. "ICTY: Dragomir Milošević judgement". http://www.icty.org/x/cases/dragomir_milosevic/acjug/en/091112.pdf. 
  25. KAKO JE NASTAO MIT O NEPOZNATOM IZVRŠIOCU MASAKRA MARKALE
  26. 26.0 26.1 Fish, Jim. (February 5, 2004). Sarajevo massacre remembered. BBC.
  27. Moore, Patrick. (August 29, 2005). Serbs Deny Involvement in Shelling. Omri Daily Digest.
  28. Glas Javnosti: Muslims with the support of the West committed Markale Massacres - [1]
  29. Galić verdict- 2. Sniping and Shelling of Civilians in Urban Bosnian Army-held Areas of Sarajevo [2]
  30. Ratna instalacija: Falsifikat "Večernjih novosti" u ulju
  31. ""Ko će saprati ljagu s imena ubijenog dr. Željka Sikore?"", Dnevni Avaz, 26. januar 2013.
  32. Povijest Bosne - Noel Malcolm
  33. Optužnica protiv Miloševića
  34. 34.0 34.1 "RTS se izvinjava za program '90-ih". B92. 23.5.2011. http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=05&dd=23&nav_id=513947. pristupljeno 24.5.2011. 

Vidi još[uredi - уреди]

Vanjske veze[uredi - уреди]

Tekstovi:

Video: