Filozofija palanke

Filozofija palanke
Autor(i)	Radomir Konstantinović
Jezik	srpsko-hrvatski jezik
Izdavač	NOLIT, Beograd
Datum izdanja	1969.
ISBN	86-19-01875-2

Filosofija palanke je delo srbijanskog filozofa i književnika Radomira Konstantinovića objavljeno 1969. godine.

Konstantinović u knjizi analizira palanački duh koji se protivi svemu što je moderno, koji se zatvara pred svetom, koji je okrenut tradicionalnom i nosilac je nacionalizma i narcizma.

Prvo izdanje objavljeno je u drugoj svesci časopisa "Treći program", 1969. godine ali još pre objavljivanja teksta, pojedini njegovi delovi su bili poznati javnosti, jer ih je autor, tokom sedam večeri, između 4. i 15. avgusta iste godine, čitao na talasima Trećeg programa Radio Beograda.

Filosofija palanke se smatra jednim od najvažnijih dela srpske postmoderne 1960-ih i Konstantinovićevim najznačajnijim delom. Do 2006. je doživela preko sedam izdanja u Srbiji.

Sadržaj

Gotovo čitav sadržaj knjige je zapravo objašnjavanje naslova. Autor opisuje palanku kao "svet između sela i grada" koji nije ni selo ni grad. Duh palanke "ispoveda religiju zatvorenosti" i za njega "nema sveta izvan duha palanke". Palančane opisuje kao pojedince koji nisu na svom ličnom putu već su čuvari stila palanke. U svetu palanke je važnije držati se ustaljenog običaja nego biti ličnost. Konstantinović smatra da je ova služba stilu, u svojoj osnovi, služba sigurnosti. Palančanin utapanjen u stil palanke ima utisak produženog detinjstva, života pod okriljem porodice, u čemu Konstantinović prepoznaje infantilizam.

Život palanke je rutinski život, siguran onom sigurnošću koju nudi rutina. Ovaj kult rutinskog života je neraskidivo povezan sa kultom čitote, koji je doveden do prave manije, i to u svemu, u stvarima materijalnog sveta, ali i u sferi ideala moralnih vrednosti. U svetu palanke je prošlost veoma bitna, jer ona nije puka pre-sadašnjost ili ne-sadašnjost već predviđanje i potvrđivanje sadašnjeg. Opasnost duhu palanke predstavlja veliki “svet” koji množinom mogućnosti (stilova) razara ovu jedinstvenost stila, ovu jedno-obraznost.

Citati iz knjige

"Iskustvo nam je palanačko."

"Između sela i grada, ovako zaboravljen, svet palanke nije ni selo ni grad. Duh njegov, međutim, jeste duh između plemenskog, kao idealno-jedinstvenog, i svetskog duha, kao idealno-otvorenog."

Radomir Konstantinović

"Nema sveta izvan duha palanke. Samo on, koji ispoveda religiju zatvorenosti, religiju u kojoj je vrhovni bog ovaj bog jedinstva..."

"Palančanin, međutim, verniji je palanci nego samom sebi, bar po osnovnom svom opredeljenju. On nije pojedinac na personalnom putu; on je sumum jednoga iskustva, jedan stav i jedan stil. Ono što on čuva, kad čuva palanku, to je taj stav i stil."

"Veliki “svet” je svet koji, množinom mogućnosti (stilova) razara ovu jedinstvenost stila, ovu njegovu jedno-obraznost."

"U svetu palanke, važnije je dobro se držati ustaljenog običaja nego biti ličnost."

"Ova služba stilu je, u svojoj osnovi, služba sigurnosti... On ima utisak produženog detinjstva, ili utisak produženog života pod okriljem porodice. Infantilizam je korelativan palanačkom duhu."

"Prošlost nije ono što nije sadašnjost, neka pre-sadašnjost, ili neka ne-sadašnjost. Prošlost je u najmanju ruku predviđanje sadašnjeg, ali je mnogo više potvrđivanje njeno."

"Život je rutinski život, siguran onom sigurnošću koju nudi rutina."

"Kult čistote je kult rutinskog (i rutinizovanog) života. Između čistote i rutine vlada znak moćne kauzalnosti koja, ponekad, ide do same istovetnosti, tako da bismo o rutini smeli govoriti, pre svega, kao o čistoj rutini a o čistoti kao rutinskoj čistoti. Kult čistote, u ovoj stilskoj svedenosti, doveden je do prave manije, i to u svemu, u stvarima materijalnog sveta, ali i u sferi ideala moralnih vrednosti."

"Palanka nije u svetu, ona je u duhu, svud moguća..."

Ocene i kritike

Od svog pojavljivanja, pa sve do danas, knjiga ne prestaje da izaziva polemike i sukobe u srbijanskim akademskim krugovima i šire. Osporavana i hvaljena, uglavnom je tumačena sa aspekta ličnih afiniteta i ideološke pripadnosti. U novije vreme primetan je pokušaj objektivnijeg sagledavanja njenog značaja i uloge u srpskoj i evropskoj kulturi.

Hrvatski kritičar Rade Jarak smatra da ono što se događalo u hrvatskoj književnosti i šire u društvu na prelazu milenija je, bar približno, opisano u Srbiji knjigom Filozofija palanke. U Srbiji su takođe prisutna tumačenja prema kojima se tragični događaji 1990-ih objašnjavaju pobedom duha palanke. Po rečima Milana Vlajčića, Konstantinovićeva studija je

prodorno i ubedljivo analizirala palanku kao duh zatvorenosti, strah od sveta s one strane brda, duh plemenske sabornosti i zazornosti prema svakom razlikovanju. Strah od otvorenosti prema nepoznatom, drugačijem, vodi ka tradicionalizmu u kome se krije spas od opasnosti traganja i dovođenja u pitanje sopstvene egzistencije. Konstantinović najviše načelo palanke vidi u okamenjenoj, nacionalnoj kulturi, sa istorijom i njenim državotvornim mitovima.

Filozofija palanke se smatra djelom koje je, "po svojoj duhovnoj i filosofskoj dubini i grandioznosti namjerljivo ne samo u srpskoj kulturi i knjizevnosti XX vijeka, vec sigurno i u okvirima cjelokupne evropske kulture i iskustva novog vremena". Ova knjiga je nazvana "jednom od najsubverzivnijih knjiga koje su se pojavile na srpskom jeziku". Filozofija palanke se smatra se "najomraženijom knjigom srpskih desničara." Takođe se smatra nezaobilaznom literaturom za razumevanje ovdašnjih "ljudi i običaja".

Eksterni linkovi

• Radomir Konstantinović - Filosofija palanke
• Radomir Konstantinović: Filosofija palanke (fragmenti)
• Rade Jarak: Filosofija palanke, prilozi jednoj alternativnoj povijesti (kritika)
• Zašto je "Filosofija palanke" Radomira Konstantinovića i danas knjiga o srpskoj sadašnjosti
• Milorad Belančić, "Povratak palanke"
• Iskustvo nam je palanačko