Beg iz sremskomitrovačkog zatvora 1941

Grupa rodoljuba i komunista, oslobođena iz zatvora u Sremskoj Mitrovici 21.-22.VIII 1941. god.

Bekstvo komunista iz zatvora u Sremskoj Mitrovici odigralo se u noći 21/22. avgusta 1941. godine.

Okupacija Kraljevine Jugoslavije, zatekla je u Sremskomitrovačkom zatvoru, 32 politička zatvorenika komunista, koji su još pre toga pripremali bekstvo. Uz pomoć mesne partijske organizacije, oni su uspeli da noću 22. avgusta 1941. godine pobegnu iz zatvora. Posle bega jedno vreme su bili na Fruškoj gori, potom je jedna grupa otišla u Srbiju u Vrhovni štab NOP odreda Jugoslavije, a druga ostala da rukovodi borbom u Sremu.

Ovo masovno bekstvo je imalo odlučujući značaj za razvoj ustanka u Sremu i šire, jer se radilo o starim komunistima i iskusnim političkim radnicima. Od 32 robijaša, Nemcima i ustašama je uspelo da uhvate samo dvojicu. Osmorica učesnika bega su proglašena za narodne heroje.

Učesnici bega

Neki od 32 učesnika bega, bili su:

1. Mita Aleksić, studet prava. Rođen 1907. u Velikom Bečkereku. Bio član KPJ, uhapšen 1929. i osuđen na 10 godina zatvora, a 1934. na još dve godine. Posle bekstva iz zatvora, pridružio se fruškogorskim partizanima i poginuo u toku Narodnooslobodilačkog rata.
2. Bane Andreev, student. Rođen 1905. u Velesu. Član KPJ od 1923, a od 1924. i član Pokrajinskog komiteta SKOJ-a za Makedoniju. Uhapšen 1929. i osuđen na 15 godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, od strane Vrhovnog štaba upućen u Makedoniju, gde je bio jedan od rukovodilaca Narodnooslobodilačke borbe. Posle oslobođenja, bio društveno-politički radnik. Godine 1948. zbog podrške Rezoluciji Informbiroa, isključen iz KPJ. Umro 1980. godine u Beogradu.
3. Slobodan Bajić Paja , student. Rođen 1916. u selu Šidskim Banovcima, kod Šida. Član KPJ od 1938. i iste godine uhapšen i osuđen na pet godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, pridružio se fruškogorskim partizanima i postao jedan od organizatora Narodnooslobodilačke borbe u Sremu. Poginuo 1943. godine i proglašen je za narodnog heroja.
4. Mihailo Bambulović, stolarski radnik. Rođen 1902. godine. Član KPJ od 1923, od 1926. do 1929. bio delegat KPJ pri KP Francuske, a od 1929. do 1934. boravio u SSSR-u. U Jugoslaviju se vratio kao instruktor CK KPJ i 1935. uhapšen i osuđen na šest godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, pridružio se fruškogorskim partizanima i poginuo u toku Narodnooslobodilačkog rata.
5. Rafael Batino, službenik. Rođen 1910. u Bitolju. Član KPJ od 1935, a 1936. uhapšen i osuđen na pet godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, od strane Vrhovnog štaba upućen u Sandžak, gde je pod ilegalnim imenom Miša Cvetković radio kao politički sekretar OK KPJ za Sandžak. Uhvaćen od starne četnika i predat Italijanima, koji su ga streljali 1942. godine.
6. Jovan Veselinov, metalski radnik i partijski funkcioner. Rođen 1906. u selu Kumanu, kod Velikog Bečkereka. Član KPJ od 1923, a od 1926. do 1930. godine boravio u SSSR-u. Posle povratka u Jugoslaviju politički delovao u Vojvodini i Sloveniji. Uhapšen 1931. i osuđen na 15 godina zatvora. Posle beksta iz zatvora, pridružio se fruškogorskim partizanima i postao jedan od organizatora Narodnooslobodilačke borbe u Sremu i Vojvodini. Posle oslobođenja, bio društveno-politički radnik. Umro 1982. godine u Beogradu. Odlikovan Ordenom narodnog heroja.
7. Vukadin Vukadinović, svršeni učenik gimnazije. Rođen 1915. u selu Maštu, kod Berana. Član KPJ od 1936, hapšen 1936. i 1940, kada je osuđen na godinu dana zatvora. Posle bekstva iz zatvora, prešao u Srbiju, odakle se potom prebacio u Crnu Goru, gde je učestvovao u Narodnooslobodilačkoj borbi. Poginuo 1943. godine i proglašen je za narodnog heroja.
8. Radovan Vuković, student i partijski funkcioner. Rođen 1910. u Peći. Član KPJ od 1929, a od 1936. godine bio sekretar Pokrajinskog komiteta KPJ za Srbiju. Uhapšen 1937. i osuđen na pet godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, prešao u Mačvu, gde je učestvovao u Narodnooslobodilačkoj borbi i poginuo 1941. godine.
9. Ivan Knežević, geometar. Rođen 1910. godine. Član KPJ i rukovodilac tehnike pri Pokrajinskom komitetu KPJ za Hravtsku i Slavoniju. Uhapšen 1936, a 1937. osuđen na šest godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, pridružio se fruškogorskim partizanima i poginuo u toku Narodnooslobodilačkog rata, 1942. godine.
10. Alojz Kocmur, pedagog. Rođen 1908. u Ljubljani. Član KPJ, od 1925. do 1930. boravio u SSSR-u. Po povratku u Jugoslaviju, uhašen i 1930. osuđen na 12 godina robije. Posle bekstva iz zatvora, učestvovao u Narodnooslobodilačkoj borbi, tokom koje je 1942. poginuo u borbama sa ustašama kod Bugojna.
11. Mehem Kurto, krojački radnik. Rođen 1908. u Sarajevu. Član KPJ od 1925, a od 1928. do 1935. boravio u SSSR-u i Beču. Po povratku u Jugoslaviju, tokom 1935. i 1936. radio kao instruktor CK KPJ u Zagrebu i Ljubljani. Uhapšen 1936. i poslat na izdržavanje 10-ogodišnje zatvorske kazne, na koju je u odsustvu bio osuđen 1930. godine. Posle bekstva iz zatvora, učestvovao u Narodnooslobodilačkoj borbi.
12. Milan Marinković
13. Ivan Maček, radnik i partijski funkcioner. Rođen 1908. u selu Spodnja, kod Ljubljane. Član KPJ od 1930, a od 1935. do 1937. boravio u SSSR-u. Po povratku u zemlju, politički delovao u Sloveniji, gde je bio član CK KP Slovenije. Uhapšen 1938. i osuđen na četiri godine zatvora. Posle bekstva iz zatvora, prešao u Srbiju, gde je do marta 1942. bio sa Vrhovnim štabom, a potom sa Edvardom Kardeljom otišao u Sloveniju, gde je bo jedan od rukovodilaca Narodnooslobodilačke borbe. Posle oslobođenja, bio društveno-politički radnik. Umro 1993. godine u Ljubljani. Odlikovan Ordenom narodnog heroja.
14. Jordan Nikolov, krojački radnik i partijski funkcioner. Član KPJ od 1935, a od 1939. i član Pokrajinskog komteta KPJ za Makedoniju. Uhapšen 1940. i osuđen na dve godine zatvora. Posle bekstva iz zatvora, od strane Vrhovnog štaba upućen u Makedoniju. Na putu ka Makedoniji, poginuo je prilikom prelaska iz nemačke u bugarsku okupacionu zonu i proglašen je za narodnog heroja.
15. Stanko Paunović Veljko, metalski radnik. Rođen je 1907. u selu Brestovcu kod Negotina. Član KPJ, 1928. uhapšen i osuđen na 14 godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, pridružio se fruškogorskim partizanima i postao jedan od organizatora Narodnooslobodilačke borbe u Sremu. Poginuo 1943. godine i proglašen je za narodnog heroja.
16. Ćira Petrović
17. Paško Romac, radnik. Rođen je 1913. u selu Vukšiću, kod Benkovca. Član KPJ od 1935, tokom služenja vojnog roka, osuđen na osam i po godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, od strane Vrhovnog štaba upućen u Bosnu i Hercegovnu. Od 1942. se nalazio na raznim dužnostima u jedinicama NOV i POJ. Posle oslobođenja, bio društveno-politički radnik. Umro 1982. godine u Novom Sadu. Odlikovan Ordenom narodnog heroja.
18. Trajko Stamenković, pravnik i partijski funkcioner. Rođen je 1909. u Leskovcu. Član KPJ od 1928, 1929. osuđen na četiri godine zatvora, a 1934. izabran za sekretra Pokrajinskog komiteta KPJ za Srbiju. Uhapšen 1935. i osuđen na šest godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, prešao u Srbiju, gde je učestvovao u Narodnooslobodilačkoj borbi. Četnici ga 1942. zarobili i predali Nemcima. Streljan je krajem 1942. i proglašen je za narodnog heroja.
19. Spasoje Stejić Baćo, molerski radnik. Rođen je 1904. u Adi.Bio učesnik Oktobarske revolucije, a član KPJ od 1919. godine. Izvršilac je neuspelog tzv „Vidovdanskog atentata“ na regenta Aleksandra Karađorđevića 1921, posle čega je osuđen na smrtnu kaznu, koja mu je preinačena u doživotnu robiju. Posle bekstva iz zatvora, učestvovao u Narodnooslobodilačkoj borbi, tokom koje je 1943. poginuo u borbama tokom bitke na Sutjesci.
20. Marijan Stilinović, režiser i partijski funkcioner. Rođen je 1904. u Svetoj Nedelji kod Samobora. Član organizacija „Crvena pravda“, zbog čega je suđen 1922. Član KPJ od 1924, a 1930. osuđen na tri godine zatvora. Po izlasku s robije preuzeo rukovođenje tehnikom CK KPJ, posle čega je uhaošen 1934. i osuđen na 10 godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, prešao u Srbiju, a potom upućen u Hrvatsku, gde je ativno učestvovao u Narodnooslobodilačkoj borbi. Posle oslobođenja, bio društveno-politički radnik. Umro 1959. godine u Zadru.
21. Jovan Trajković, službenik. Rođen 1907. u Pančevu. Član KPJ od 1929. Iste godine uhapšen i osuđen na 12 godina, a 1934. na još dve godine. Posle bekstva iz zatvora, pridružio se fruškogorskim partizanima i poginuo 1942. u toku Narodnooslobodilačkog rata.
22. Anton Franović, mornar. Rođen 1889. godine. Član KPJ od 1923, a od 1927. do 1935. boravio u SSSR-u. Posle povratka u Jugoslaviju politički delovao u Dalmaciji, a 1936. emigrirao u Francusku. Uhapšen 1937, posle neupele akcije prebacivanja dobrovoljaca iz Jugoslavije u Španiju brodom „Korzika“ i osuđen na pet godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, pridružio se fruškogorskim partizanima i učestvovao u Narodnooslobodilačkom ratu. Posle oslobođenja živeo kao penzioner.
23. Blagoja Fotev, radnik. Rođen je 1900. u selu German kod Lerina (Grčka). Član KPJ od 1938, uhapšen 1940. i osuđen na pet godina zatvora. Posle bekstva iz zatvora, od strane Vrhovnog štaba upućen u Makedoniju, ali je tokom puta pao u bugarsko zarobljeništvo, gde je ostao do kraja 1943. Posle se uključio u Narodnooslobodilačku borbu. Posle oslobođenja, bio društveno-politički radnik. Godine 1950. zbog podrške Rezoluciji Informbiroa, isključen iz KPJ. Umro 1993. godine u Bitolju.

Posledice

Samo bekstvo, organizovano od sremskih partizana, imalo je veliki mobilizacioni značaj u celoj oblasti. Vlasti NDH su bile svesne šta bekstvo znači, navodeći da je bilo bolie da je „pobeglo 32.000 kriminalaca nego što su otišli 32 komunista". Centar narodnooslobodilačkog pokreta preneće se u narednom periodu u Srem. Već od avgusta i septembra 1941. počinje postepeni uspon borbe u Sremu.

Nakon izlaska zatvorenih komunista na slobodnu teritoriju, u Sremu se osećalo delovanje dva centra: Okružnog komiteta u Staroj Pazovi i centra oko štaba Fruškogorskog partizanskog odreda. U Sremu su se zadržali Jovan Veselinov, Stanko Paunović, Jovan Trajković i Slobodan Bajić, dok su ostali prešli u Srbiju i druge krajeve Jugoslavije (Ivan Maček, Marijan Stilinović, Jusuf Tulić i drugi).

U popularnoj kulturi

Prema ovom događaju snimljena su dva filma: „Bekstva“, reditelja Radoša Novakovića, 1968. i „Stići pre svitanja“, reditelja Ace Đorđevića, 1978. godine.

Literatura

Ovaj članak je deo članaka vezanih za Vojvodinu u NOB, od 1941. do 1945.

• Hronologija oslobodilačke borbe naroda Jugoslavije 1941-1945, "Vojno-istorijski institut" Beograd, 1964. godina
• Vojna enciklopedija, Beograd 1975. godina
• Narodni heroji Jugoslavije. „Mladost“, Beograd 1975. godina