Anagnorizam

Izvor: Wikipedia
"Lear and Cordelia", Ford Madox Brown: Lear, koga je prognala starija kći, a spasila najmlađa, spoznaje njihove istinske karaktere.

Anagnorizam (grčki: ἀναγνώρισις / anagnṓrisis ili ἀναγνωρισμός / anagnōrismós = "prepoznavanje") jeste onaj trenutak u drami ili drugom književnom delu kada junak dolazi do neke važne spoznaje. Anagnorizam prvobitno označava prepoznavanje u kontekstu grčke drame, i to ne samo prepoznavanje određenog lika, nego i onoga što taj lik predstavlja. Anagnorizam je trenutak kada junak u aristotelovskoj tragediji postaje svestan situacije, spoznaje pravo stanje stvari i, konačno, stiče uvid u svoj istinski odnos s drugim, često isprva antagonistički postavljenim likom.[1]

Tragedija[uredi - уреди]

U svojoj Poetici Aristotel kaže da "najvažnija sredstva kojima nas tragedija osvaja jesu sastavni delovi priče, naime, preokreti (peripetije) i prepoznavanja"[2] a "prepoznavanje je, kao što i samo ime već kaže, prelaženje iz nepoznavanja u poznavanje, pa zatim u prijateljstvo ili neprijateljstvo s onim licima koja su određena za sreću ili nesreću".[3] Aristotel dalje razlikuje pet načina prepoznavanja: po znacima, ono koje udesi sam pesnik, po sećanju, na osnovu zaključivanja i ono koje se zasniva na pogrešnom zaključivanju drugog lica.[4]

U aristotelovskoj definiciji tragedije, anagnorizam je spoznaja vlastitog identiteta ili svog istinskog karaktera (npr. Cordelia, Edgar, Edmund i drugi u Shakespeareovoj trgediji Kralj Lear) ili pak spoznaja identiteta ili istinskog karaktera nekog drugog (npr. Learove dece, Gloucesterove dece) koju doživljava tragički junak.

Aristotel je prvi pisao o upotrebi elementa prepoznavanja, pri čemu je smatrao da je najbolje kad je ono povezano s preokretom (= peripetijom), tj. ako prepoznavanje izazove preokret u radnji. Tu kombinaciju smatrao je odlikom vrhunske tragedije, kao npr. kad je u Sofoklovom Kralju Edipu Edip ubio svog oca i u neznanju se oženio vlastitom majkom te kasnije spoznao istinu, ili kad u Euripidovoj Ifigeniji na Tauridi Ifigenija na vreme shvata da su ljudi koje se sprema da prinese na žrtvu zapravo njen brat i prijatelj i zatim odustaje od žrtvovanja. Aristotel ove složene zaplete (πεπλεγμένοι) smatra boljim od prostih (ἁπλοῖ), koji nemaju ni angnorizme ni peripetije, kao npr. kad Medeja u Euripidovoj Medeji odlučuje da ubije svoju decu, znajući pri tom da su to njena deca, i zatim ih zaista i ubija.

Drugi istaknuti primer anagnorizma u grčkoj tragediji nalazi se u Eshilovim Hoeforama, kad Elektra prepoznaje svog brata, Oresta, nakon što se on iz progonstva vratio u Argos, pri čemu do prepoznavanja dolazi na grobu njihova oca Agamemnona, kojeg je ubila njihova majka, Klitemnestra. Elektra shvata da je Orest njen brat na temelju tri znaka: uvojka Orestove kose na grobu, otisaka njegovih stopa pored groba i komada tkanine koju je ona sama izvezla. Otisci stopa i kosa isti su kao i njeni. Elektrina svest o prisustvu brata, koji je jedina osoba koja joj može pomoći u osveti za očevu smrt, ključna je za dalji razvoj dramske radnje.[5]

Komedija[uredi - уреди]

Plakat za izvedbu Shakespearove Komedija zabluda: Kad blizanci, sve vreme zbunjeni jedno drugim, postanu svesni postojanja onog drugog, komad dolazi do svog srećnog svršetka.

Aristotel u Poetici ne raspravlja o komediji onoliko detaljno kao o tragediji, no ispitivači se slažu da je anagnorizam jednako važan element i u antičkim komičkim komadima. Euripid, kao "otac nove komedije",[6] izvršio je snažan uticaj na ovu vrstu grčke komedije, koja se javlja krajem 5. veka pne., traje tokom čitavog 4. veka pne. i zatim nastavlja život u delima pisaca rimske palijate, pre svih Plauta i Terencija, od kojih će njene ključne elemente preuzeti i moderna drama.[7] U Euripidovoj Heleni već su prisutni mnogi od elemenata koji će postati tipični za novu komediju: uloga sudbine, scena prepoznavanja, srećan završetak. Tipičan zaplet u novoj komediji uključivao je konačno otkriće, obično po nekim znacima (često po amajlijama koje su detetu date po rođenju), koji dokazuju da je devojka rođena kao slobodna građanka i da se prema tome može udati za junaka komedije. Pri tom do čina prepoznavanja često dolazi zahvaljujući mahinacijama nekog lukavog roba. Ovakav zaplet pojavljuje se u Shakespearovoj Zimskoj priči, gde scena prepoznavanja u završnom činu otkriva da Perdita zapravo nije dete pastira, nego je kraljeva kći, pa se prema tome može udati za svog voljenog princa.[8]

Kriminalistički žanr[uredi - уреди]

Prva upotreba anagnorizma u kriminalističkom žanru zabeležena je u priči "Tri jabuke", koja se pojavljuje u orijentalnoj zbirci Hiljadu i jedna noć, gde se taj element vešto koristi u završnom preokretu. Protagonista ove priče, Ja'far ibn Yahya, dobija naređenje od Haruna al-Rashida da u roku od tri dana pronađe krivca odgovornog za jedno ubistvo ili će biti pogubljen. Tek nakon isteka tog roka, i kad se već pomirio s tim da će biti smaknut, on otkriva da je krivac upravo njegov vlastiti rob.[9][10]

Moderna upotreba[uredi - уреди]

Međutim, upotreba anagnorizma nije ograničena na klasična i renesansna dela. Ivan Pintor Iranzo, profesor filmske umetnosti, ističe da savremeni scenarista M. Night Shyamalan koristi slične tehnike u filmu The Sixth Sense, u kojem dečji psiholog Malcolm Crowe leči dete koje ima vizije mrtvih ljudi, da bi se na samom kraju filma spoznalo da je i sam Crowe mrtav, kao i u filmu Unbreakable, u kome lik po imenu David shvata da je zbog natprirodne moći preživeo nesreću u kojoj su poginuli svi ostali putnici voza.[11] Još jedan poznati primer anagnorizma u popularnoj kulturi jeste otkriće da je Darth Vader oca Lukea Skywalkera u filmu The Empire Strikes Back. Opširan prikaz istorije i upotrebe tehnike anagnorizma dao je Terence Cave u svojoj knjizi Recognitions.[12]

Reference[uredi - уреди]

  1. Northrop Frye, "Myth, Fiction, And Displacement", Fables of Identity: Studies in Poetic Mythology, str. 25, ISBN 0-15-629730-2
  2. Aristotel, Poetika, 1450a (prev. Miloš N. Đurić).
  3. Aristotel, Poetika, 1452a (prev. Miloš N. Đurić).
  4. Aristotel, Poetika, 1454b–1455a.
  5. Robert Lowell, The Oresteia of Aeschylus, Farrar, Straus, Giroux, New York, 1978.
  6. Milivoj Sironić, Damir Salopek, "Grčka književnost", Povijest svjetske književnosti, Zagreb, 1977, str. 128.
  7. P. E. Easterling, E. J. Kenney, The Cambridge History of Classical Literature. Vol. I: Greek Literature, Cambridhe University Press, 2003, str. 425.
  8. Northrop Frye, "Recognition in The Winter's Tale", Fables of Identity: Studies in Poetic Mythology, str. 108–109, ISBN 0-15-629730-2
  9. Pinault, David (1992), Story-Telling Techniques in the Arabian Nights, Brill Publishers, ISBN 90-04-09530-6 
  10. Marzolph, Ulrich (2006), The Arabian Nights Reader, Wayne State University Press, ISBN 0-8143-3259-5 
  11. Ivan Pintor Iranzo. The naked and the dead. The Representation of the dead and the construction of the other in contemporary cinema: The case of M. Night Shyamalan, No. 4, 2005
  12. Recognitions: A Study in Poetics. Oxford: Clarendon Press, 1988.